1.Uwagi wprowadzające
Relacja pomiędzy skutkami układu restrukturyzacyjnego a odpowiedzialnością poręczyciela stanowi jedno z kluczowych zagadnień praktyki restrukturyzacyjnej. Problem ten dotyczy fundamentalnej kwestii równowagi pomiędzy funkcją oddłużeniową układu a ochroną wierzyciela wynikającą z ustanowionych zabezpieczeń. Analiza koncentruje się wokół art. 167 ust. 1 Prawa restrukturyzacyjnego, który określa granice oddziaływania układu na stosunki prawne z udziałem osób trzecich.
2. Art. 167 p.r. – funkcja i charakter normatywny
Art. 167 p.r. stanowi kontynuację regulacji zawartej uprzednio w art. 291 Prawa upadłościowego i naprawczego, zachowując jej zasadniczy sens normatywny.
Zgodnie z tym przepisem układ nie narusza praw wierzyciela wobec poręczycieli, współdłużników oraz osób, które ustanowiły zabezpieczenia na swoim majątku.
Regulacja ta:
- wyłącza wpływ układu na odpowiedzialność osób trzecich,
- zabezpiecza możliwość pełnego dochodzenia roszczeń poza układem,
- wzmacnia funkcję zabezpieczeń osobistych i rzeczowych.
W konsekwencji przyjmuje się, że zmiana sytuacji prawnej jednego z dłużników nie może prowadzić do ograniczenia odpowiedzialności innych podmiotów zobowiązanych
3.Charakter art. 167 p.r. jako przepisu szczególnego wobec prawa cywilnego
Szczególne znaczenie ma relacja art. 167 p.r. do przepisów Kodeksu cywilnego, w szczególności:
- art. 876 k.c. (umowa poręczenia),
- art. 879 § 1 k.c. (zakres zobowiązania poręczyciela),
- art. 373 i 374 k.c. (zwolnienie z długu i nowacja).
W doktrynie przyjmuje się jednolicie, że art. 167 p.r. stanowi lex specialis względem zasad akcesoryjności.
Oznacza to, że:
- redukcja wierzytelności w układzie nie wpływa na zakres odpowiedzialności poręczyciela,
- zmiana terminu płatności nie wiąże poręczyciela,
- układ nie stanowi nowacji zobowiązania.
Tym samym wyłączone zostają wątpliwości co do możliwości uznania układu za czynność prowadzącą do wygaśnięcia zobowiązania głównego.
4. Charakter prawny układu a istnienie wierzytelności
Dla oceny odpowiedzialności poręczyciela kluczowe jest ustalenie charakteru prawnego redukcji układowej.
Układ w postępowaniu restrukturyzacyjnym:
- nie prowadzi do unicestwienia wierzytelności,
- lecz modyfikuje sposób jej wykonywania wobec dłużnika.
W konsekwencji wierzytelność w pierwotnym zakresie pozostaje podstawą odpowiedzialności poręczyciela
Skutki układu mają charakter względny (inter partes) i nie rozciągają się na relacje wierzyciela z osobami trzecimi.
5.Zakres podmiotowy zastosowania art. 167 p.r. – poręczyciele i współdłużnicy
Art. 167 p.r. obejmuje:
- współdłużników (zarówno solidarnych, jak i odpowiadających in solidum),
- poręczycieli (w tym także poręczycieli wekslowych – awalistów),
- osoby ustanawiające zabezpieczenia rzeczowe na swoim majątku.
W odniesieniu do poręczycieli przyjmuje się jednolicie, że ich sytuacja prawna jest analogiczna do współdłużników.
Układ nie ingeruje w ich zobowiązanie, a wierzyciel może dochodzić roszczeń w pełnej wysokości.
Stanowisko to zostało potwierdzone w orzecznictwie, w którym wskazuje się, że układ jest aktem skierowanym wyłącznie do dłużnika i nie może naruszać praw wobec osób trzecich.
Należy przy tym zauważyć, że regulacja art. 167 p.r. nie obejmuje zobowiązań o charakterze nieakcesoryjnym, takich jak gwarancja bankowa czy akredytywa.
6.Zakres uprawnień wierzyciela wobec poręczyciela
Na tle art. 167 p.r. nie budzi wątpliwości, że wierzyciel:
- może dochodzić roszczenia od poręczyciela w pełnej wysokości,
- niezależnie od redukcji przewidzianej w układzie,
- niezależnie od sposobu głosowania nad układem.
Jak trafnie wskazano w orzecznictwie dochodzenie roszczenia wobec osoby trzeciej następuje w pełnej wysokości, niezależnie od warunków układu
7. Regres poręczyciela – ograniczenia wynikające z układu
Szczególne znaczenie ma sytuacja poręczyciela po spełnieniu świadczenia.
Co do zasady:
- poręczyciel wstępuje w prawa wierzyciela (art. 518 § 1 k.c.),
- nabywa roszczenie wobec dłużnika.
Jednak zakres regresu wyznacza treść układu.
W doktrynie przeważa pogląd, że:
- poręczyciel nie może dochodzić od dłużnika więcej niż wynika z układu,
- nadwyżka ponad poziom układowy nie podlega zwrotowi.
Dopuszcza się jednak w literaturze możliwość odmiennej oceny w szczególnych przypadkach, z uwzględnieniem art. 376 § 2 k.c., co wymaga analizy ad casum.
8. Konwersja wierzytelności a odpowiedzialność osób trzecich
Na szczególną uwagę zasługuje sytuacja konwersji wierzytelności na udziały lub akcje.
W przypadku:
- pełnej konwersji wierzytelności – dochodzi do jej spłaty, co prowadzi do wygaśnięcia odpowiedzialności współdłużników,
- częściowej konwersji połączonej z umorzeniem – wierzyciel może dochodzić kwot umorzonych od poręczycieli lub współdłużników.
Rozróżnienie to ma istotne znaczenie praktyczne dla oceny zakresu odpowiedzialności osób trzecich.
9. Wybrane zagadnienia szczególne
Moment ustanowienia zabezpieczenia a zakres zastosowania art. 167 p.r
Zastosowanie art. 167 p.r. uzależnione jest od tego, czy zabezpieczenie zostało ustanowione na majątku osoby trzeciej. Kluczowe znaczenie ma przy tym moment ustanowienia zabezpieczenia.
Jeżeli zabezpieczenie zostało pierwotnie ustanowione na majątku dłużnika, a dopiero następnie doszło do przeniesienia tego składnika majątkowego na osobę trzecią, brak jest podstaw do stosowania art. 167 p.r. W takim przypadku nie dochodzi bowiem do ustanowienia zabezpieczenia na majątku osoby trzeciej w rozumieniu tego przepisu.
Okoliczność ta ma istotne znaczenie praktyczne, zwłaszcza w przypadkach przekształceń majątkowych poprzedzających otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego oraz tzw. rozszczepienia statusu dłużnika osobistego i rzeczowego.
Wpływ układu na odpowiedzialność wspólników spółek osobowych
W doktrynie sporne pozostaje, czy układ zawarty przez spółkę osobową wpływa na zakres odpowiedzialności jej wspólników, którzy odpowiadają za zobowiązania spółki całym swoim majątkiem.
Z jednej strony wskazuje się, że układ nie powinien ograniczać odpowiedzialności wspólników, co wzmacnia ochronę wierzyciela. Z drugiej strony podnosi się, że odpowiedzialność wspólników ma charakter gwarancyjny i odnosi się do każdoczesnej wysokości zobowiązania spółki, a więc powinna uwzględniać skutki restrukturyzacji.
Brak jednoznacznego rozstrzygnięcia ustawowego powoduje konieczność każdorazowej oceny charakteru tej odpowiedzialności oraz funkcji, jaką pełni ona w konkretnym stosunku prawnym.
Zmiana charakteru świadczenia a odpowiedzialność poręczyciela
Szczególne problemy mogą pojawić się w przypadku świadczeń niepieniężnych. W postępowaniu restrukturyzacyjnym możliwa jest bowiem zmiana charakteru świadczenia, w tym jego konwersja na świadczenie pieniężne.
Tego rodzaju modyfikacja może nie wpływać bezpośrednio na zakres odpowiedzialności poręczyciela, jednak w praktyce oddziałuje na sposób wykonania zobowiązania oraz zakres realnego obciążenia osoby trzeciej.
W konsekwencji sytuacje te wymagają często odrębnych ustaleń pomiędzy wierzycielem a poręczycielem, w tym ewentualnego dostosowania zakresu świadczenia lub zawarcia porozumienia modyfikującego pierwotny stosunek prawny.
10. Wnioski końcowe
- Art. 167 ust. 1 p.r. wyłącza wpływ układu na odpowiedzialność poręczyciela oraz innych osób trzecich.
- Przepis ten ma charakter szczególny względem zasad akcesoryjności zobowiązań wynikających z Kodeksu cywilnego.
- Wierzyciel zachowuje możliwość dochodzenia roszczeń wobec poręczyciela w pełnej wysokości, niezależnie od postanowień układu.
- Redukcja wierzytelności w układzie nie ogranicza zakresu odpowiedzialności osoby trzeciej.
- Roszczenie regresowe poręczyciela wobec dłużnika podlega co do zasady ograniczeniom wynikającym z układu, przy uwzględnieniu możliwych wyjątków ocenianych ad casum.
Przyjęta konstrukcja stanowi spójny model ochrony wierzyciela, który zapobiega osłabieniu funkcji zabezpieczeń w warunkach restrukturyzacji, przenosząc jednocześnie istotną część ryzyka ekonomicznego na osoby trzecie.