Powszechne przekonanie, że spółka z o.o. chroni menedżerów przed osobistą odpowiedzialnością za długi firmy, jest tylko częściowo prawdziwe.

Artykuł 299 Kodeksu spółek handlowych przewiduje solidarną odpowiedzialność członków zarządu za zobowiązania spółki w sytuacji, gdy egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna. W praktyce oznacza to, że wierzyciel, który nie zdoła wyegzekwować należności od spółki, może skierować roszczenie bezpośrednio przeciwko osobom zarządzającym.

W tym artykule wyjaśniamy, kiedy i wobec kogo ta odpowiedzialność powstaje, jakie zobowiązania nią obejmuje oraz kto może się od niej uwolnić.

Odpowiedzialność członka zarządu spółki z o.o.

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością jako osoba prawna odpowiada za swoje zobowiązania wyłącznie własnym majątkiem. Zasadniczo więc wierzyciel może prowadzić egzekucję jedynie z aktywów należących do spółki, a nie na przykład od jej wspólników.

Warto jednak wiedzieć, że art. 299 § 1 KSH przewiduje, że jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania. Odpowiedzialność ta służy ochronie wierzycieli i jest sankcją za prowadzenie spraw spółki w sposób prowadzący do stanu, w którym egzekucja staje się bezskuteczna, czyli przede wszystkim za zaniechanie terminowego złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał dwojaką funkcję tego przepisu: z jednej strony zabezpiecza on interesy wierzycieli, z drugiej motywuje członków zarządu do należytego prowadzenia spraw spółki i dokładania staranności w zarządzaniu jej majątkiem.

Subsydiarny charakter odpowiedzialności członka zarządu

Odpowiedzialność z art. 299 KSH ma charakter subsydiarny (pomocniczy) w stosunku do odpowiedzialności samej spółki.

Oznacza to, że wierzyciel może sięgnąć do majątku członka zarządu dopiero wówczas, gdy egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna. Jest to zatem ostateczne zabezpieczenie roszczeń wierzycieli – mechanizm uruchamiany dopiero wtedy, gdy spółka sama nie jest w stanie ich zaspokoić.

Subsydiarność nie oznacza, że wierzyciel musi formalnie zakończyć postępowanie egzekucyjne wobec spółki, zanim pozwie członka zarządu.

W orzecznictwie przyjmuje się, że przesłankę bezskuteczności egzekucji można wykazać różnymi środkami dowodowymi. Jednak dopóki spółka posiada majątek pozwalający na zaspokojenie wierzyciela, odpowiedzialność członka zarządu z art. 299 KSH nie aktualizuje się.

Solidarny charakter odpowiedzialności członka zarządu

Jeżeli w spółce jest kilku członków zarządu ponoszących odpowiedzialność z art. 299 KSH, ich odpowiedzialność wobec wierzyciela jest solidarna.

Wierzyciel może więc żądać zaspokojenia całości lub części długu od wszystkich członków zarządu łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna, według własnego wyboru. Zapłata przez jednego z nich zwalnia pozostałych w odpowiednim zakresie.

Solidarność po stronie zobowiązanych członków zarządu podlega ogólnym zasadom wynikającym z art. 366 i następnych Kodeksu cywilnego, z wszelkimi konsekwencjami z tego wynikającymi, w tym dotyczącymi roszczeń regresowych pomiędzy samymi członkami zarządu.

Kiedy członek zarządu odpowiada za długi spółki

Odpowiedzialność z art. 299 § 1 KSH wymaga spełnienia dwóch przesłanek po stronie wierzyciela:

Istnienie zobowiązania spółki stwierdzonego tytułem egzekucyjnym

Co do zasady, wierzyciel musi dysponować tytułem egzekucyjnym wydanym przeciwko spółce (np. wyrokiem sądu, nakazem zapłaty). Tytuł ten musi stwierdzać zobowiązanie spółki istniejące w czasie, gdy pozwany pełnił funkcję członka zarządu.

Za tytuł egzekucyjny uznaje się również wyciąg z zatwierdzonej listy wierzytelności w postępowaniu upadłościowym. Wyjątkowo, gdy spółka została wykreślona z rejestru, dopuszczalne jest wykazanie wierzytelności bez tytułu egzekucyjnego.

Członek zarządu – co do zasady – nie może kwestionować istnienia zobowiązania objętego prawomocnym orzeczeniem wydanym wobec spółki.

Wyjątek dotyczy sytuacji, gdy orzeczenie zasądzające należność wobec spółki zostało wydane w postępowaniu wszczętym po dacie utraty przez pozwanego statusu członka zarządu – wówczas, zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 12 kwietnia 2023 r. (P 5/19), były członek zarządu ma prawo wykazywać, że wierzytelność stwierdzona tym orzeczeniem w rzeczywistości nie istnieje.

Bezskuteczność egzekucji wobec spółki

Bezskuteczność egzekucji oznacza niebudzącą wątpliwości nieściągalność wierzytelności od spółki – stan, w którym spółka nie ma majątku pozwalającego na zaspokojenie wierzyciela. Przesłankę tę można wykazać wszelkimi środkami dowodowymi, w tym m.in.:

• postanowieniem komornika o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z powodu bezskuteczności egzekucji,
• postanowieniem o oddaleniu wniosku o ogłoszenie upadłości lub umorzeniu postępowania upadłościowego z uwagi na brak majątku na pokrycie kosztów postępowania,
• dowodem zakończenia postępowania upadłościowego bez zaspokojenia wierzyciela,
• bilansem spółki wskazującym, że jej majątek nie wystarcza na pokrycie wierzytelności,
• wykazem majątku sporządzonym w postępowaniu o wyjawienie majątku.

Nie jest konieczne formalne zakończenie egzekucji, jeśli z okoliczności sprawy wynika w sposób oczywisty, że spółka nie ma żadnego majątku pozwalającego na zaspokojenie wierzyciela.

Bezskuteczność egzekucji zachodzi zarówno wtedy, gdy spółka nie posiada żadnego majątku, jak i wtedy, gdy jej majątek jest obciążony ponad swą wartość wierzytelnościami korzystającymi z pierwszeństwa zaspokojenia.

Co istotne, bezskuteczność egzekucji nie jest stanem niezmiennym – oceny spełnienia tej przesłanki dokonuje się na moment zamknięcia rozprawy.

Za jakie zobowiązania odpowiada członek zarządu spółki z o.o.

Zakresem odpowiedzialności z art. 299 KSH objęte są wszelkie zobowiązania spółki – zarówno prywatnoprawne (np. wynikające z umów handlowych, deliktów), jak i publicznoprawne (np. zobowiązania podatkowe, składki ZUS).

Odpowiedzialnością objęte są zobowiązania spółki powstałe zarówno przed zaistnieniem przesłanek do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, jak i te, które powstały po ich wystąpieniu – tzw. zobowiązania ex post.

Co do zasady odpowiedzialnością nie są natomiast objęte zobowiązania spółki powstałe już po prawidłowym złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości – z wyjątkiem zobowiązań ściśle związanych z wcześniejszym długiem (np. odsetki) lub wynikających ze spóźnionego złożenia wniosku.

Czy były członek zarządu odpowiada za zobowiązania spółki?

Podkreślenia wymaga, że były członek zarządu może ponosić odpowiedzialność z art. 299 KSH za zobowiązania spółki, które istniały w czasie pełnienia przez niego funkcji.

Odpowiedzialność ponoszą osoby będące członkami zarządu w czasie istnienia zobowiązania, niezależnie od tego, czy było ono wówczas wymagalne. Wygaśnięcie mandatu powoduje jednak ustanie odpowiedzialności za zobowiązania spółki powstałe po tej dacie.

Istotne jest przy tym, że odpowiedzialność z art. 299 KSH ponoszą osoby rzeczywiście pełniące funkcję członka zarządu, nawet jeśli ich powołanie nie zostało wpisane do rejestru.

Co więcej, z odpowiedzialności tej nie zwalnia okoliczność, że dana osoba była jedynie tzw. figurantem. Osoba, która świadomie godząc się na pełnienie roli figuranta, w pełni ponosi ryzyko działalności spółki.

Jeśli do stanu niewypłacalności doszło za kolejnego zarządu, to właśnie jego członkowie – jako ci, za których „urzędowania” zaistniały przesłanki do złożenia wniosku o upadłość – ponoszą odpowiedzialność z art. 299 KSH.

Kto nie ponosi odpowiedzialności za długi spółki na podstawie art. 299 KSH?

Przepis art. 299 § 2 KSH przewiduje przesłanki egzoneracyjne (zwalniające od odpowiedzialności), których wykazanie przez członka zarządu powoduje uwolnienie go od odpowiedzialności wobec wierzyciela. Przesłanki egzoneracyjne oraz szczegółowe sposoby obrony omówimy w kolejnym wpisie na blogu.

Poza przesłankami egzoneracyjnymi, art. 299 KSH w ogóle nie znajdzie zastosowania w przypadku osób, które: nigdy nie były członkami zarządu (sama funkcja wspólnika nie rodzi tej odpowiedzialności), utraciły mandat przed powstaniem zobowiązania spółki, nie mogły sprawować zarządu z przyczyn niezależnych od siebie, są likwidatorami ustanowionymi przez sąd (art. 299 KSH nie obejmuje tej kategorii).

Najczęściej zadawane pytania

Czy zarząd zlikwidowanej spółki z o.o.. jest odpowiedzialny za długi?

Tak, zarząd zlikwidowanej spółki z o.o. jest odpowiedzialny za jej długi. Wykreślenie spółki z rejestru i jej likwidacja nie eliminuje odpowiedzialności byłych członków zarządu z art. 299 KSH za zobowiązania, które istniały w czasie pełnienia przez nich funkcji.

Czy nowy prezes odpowiada za długi poprzedniego?

To zależy od okoliczności. Nowy prezes (członek zarządu) odpowiada za zobowiązania spółki, które istniały w czasie pełnienia przez niego funkcji, niezależnie od tego, kiedy one powstały.

Jeśli zatem spółka miała już długi w chwili, gdy nowy prezes obejmował stanowisko, a w czasie jego kadencji zaistniały przesłanki do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości i wniosek ten nie został złożony – nowy prezes może ponosić odpowiedzialność także za te wcześniejsze zobowiązania.

Jaki jest termin przedawnienia odpowiedzialności członka zarządu?

Roszczenie z art. 299 KSH ma charakter odszkodowawczy, w związku z czym przedawnia się na podstawie art. 442¹ § 1 Kodeksu cywilnego.

Termin przedawnienia wynosi 3 lata i biegnie od dnia, w którym wierzyciel dowiedział się o bezskuteczności egzekucji wobec spółki oraz o osobie zobowiązanego członka zarządu. Jednocześnie obowiązuje bezwzględny termin 10 lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę.

Jakie są rodzaje odpowiedzialności członków zarządu?

Odpowiedzialność członków zarządu spółki z o.o. może mieć kilka podstaw prawnych:

• Odpowiedzialność cywilna wobec spółki – na podstawie art. 293 KSH, za szkodę wyrządzoną spółce działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem lub postanowieniami umowy spółki.
• Odpowiedzialność wobec wierzycieli spółki – na podstawie art. 299 KSH, omówiona w niniejszym artykule.
• Odpowiedzialność za zaległości podatkowe i składkowe – na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej (stosowanego też do składek ZUS przez art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Ma charakter gwarancyjny, nie odszkodowawczy.
• Odpowiedzialność karna – przepisy Kodeksu karnego (m.in. art. 300–302 KK) przewidują odpowiedzialność karną za działania na szkodę wierzycieli, ukrywanie majątku czy faworyzowanie wierzycieli. Za samo niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości odpowiedzialność karną przewiduje również art. 586 KSH.
• Odpowiedzialność za szkodę z tytułu niezgłoszenia wniosku o upadłość – na podstawie art. 21 ust. 3 Prawa upadłościowego, wobec wierzycieli, którzy ponieśli szkodę wskutek opóźnionego złożenia wniosku.
• Zakaz prowadzenia działalności gospodarczej – na podstawie art. 373 i 374 Ustawy Prawo Upadłościowe sąd może zakazać prowadzenia działalności gospodarczej za niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości we właściwym terminie.

W czym możemy Ci pomóc?

Jeśli zastanawiasz się nad tym, czy możesz odpowiadać za długi spółki z o.o. majątkiem osobistym, skontaktuj się z nami. Przeanalizujemy Twoją sytuację i dobierzemy optymalne rozwiązanie.

Autor: Krzysztof Wanecki – adwokat i doradca restrukturyzacyjny

***

Jak uwolnić się od odpowiedzialności z art. 299 KSH?

Odpowiedzialność osobista członka zarządu spółki z o.o. za jej długi to realne zagrożenie, które dotyka wielu menedżerów.

Artykuł 299 Kodeksu spółek handlowych uruchamia się wtedy, gdy wierzyciel nie może wyegzekwować należności od spółki i kieruje roszczenie bezpośrednio przeciwko osobom zarządzającym.

Ustawodawca przewidział konkretne przesłanki egzoneracyjne – czyli warunki, których spełnienie zwalnia członka zarządu od tej odpowiedzialności. Niestety, ciężar wykazania tych okoliczności spoczywa na pozwanym, a orzecznictwo Sądu Najwyższego interpretuje je rygorystycznie. [Czytaj dalej…]