Odpowiedzialność osobista członka zarządu spółki z o.o. za jej długi to realne zagrożenie, które dotyka wielu menedżerów.

Artykuł 299 Kodeksu spółek handlowych uruchamia się wtedy, gdy wierzyciel nie może wyegzekwować należności od spółki i kieruje roszczenie bezpośrednio przeciwko osobom zarządzającym.

Ustawodawca przewidział konkretne przesłanki egzoneracyjne – czyli warunki, których spełnienie zwalnia członka zarządu od tej odpowiedzialności. Niestety, ciężar wykazania tych okoliczności spoczywa na pozwanym, a orzecznictwo Sądu Najwyższego interpretuje je rygorystycznie.

Przepisy dotyczące odpowiedzialności członków zarządu

Podstawę odpowiedzialności stanowi art. 299 § 1 KSH, zgodnie z którym jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania.

Przepis ten pełni dwojaką funkcję: z jednej strony zabezpiecza interesy wierzycieli spółki, z drugiej motywuje zarząd do należytego prowadzenia spraw spółki i terminowego składania wniosku o ogłoszenie upadłości.

Szczegółowe omówienie tego, kiedy odpowiedzialność z art. 299 KSH w ogóle powstaje, wobec kogo i za jakie zobowiązania, znajdziesz w naszym artykule: Odpowiedzialność członka zarządu za długi spółki z o.o. – art. 299 KSH wyjaśniony.

W niniejszym artykule skupiamy się wyłącznie na tym, jak się od tej odpowiedzialności uwolnić.

Przesłanki odpowiedzialności z art. 299 KSH

Zanim przejdziemy do omawiania dróg wyjścia, warto mimo wszystko zwięźle przypomnieć, co musi wykazać wierzyciel, by skutecznie pozwać członka zarządu. Sąd Najwyższy utrwalił w orzecznictwie pogląd, że dla wykazania odpowiedzialności z art. 299 § 1 KSH wierzyciel musi przedstawić:

1. Tytuł egzekucyjny stwierdzający zobowiązanie spółki istniejące w czasie pełnienia przez pozwanego funkcji członka zarządu.
2. Bezskuteczność egzekucji prowadzonej przeciwko spółce – czyli wykazanie, że spółka nie posiada majątku, z którego można by uzyskać zaspokojenie.

To dwie przesłanki pozytywne, których udowodnienie otwiera wierzycielowi drogę do majątku zarządu.

Co istotne – z tych dwóch elementów art. 299 KSH wyprowadza następnie domniemania prawne: domniemanie szkody wierzyciela w wysokości niewyegzekwowanej wierzytelności, domniemanie związku przyczynowego między niezłożeniem wniosku o upadłość a tą szkodą, a także domniemanie winy członka zarządu.

Każde z tych domniemań może obalić sam pozwany. Na tym właśnie polega mechanizm uwalniania się od odpowiedzialności.

Warunki wyłączające odpowiedzialność

Artykuł 299 § 2 KSH enumeratywnie wskazuje przesłanki egzoneracyjne. Poza nimi istnieją również inne możliwości obrony przed roszczeniami wierzycieli. Członek zarządu może uwolnić się od odpowiedzialności, jeżeli wykaże jedną z poniższych okoliczności.

Brak bezskuteczności egzekucji

Pierwszą – i logicznie pierwotną – linią obrony jest wykazanie, że wierzyciel mógł uzyskać zaspokojenie z majątku spółki, lecz tego zaniechał. Odpowiedzialność z art. 299 KSH nie aktualizuje się, dopóki spółka posiada majątek pozwalający na zaspokojenie wierzyciela.

W orzecznictwie podkreśla się, że bezskuteczność egzekucji nie jest stanem niezmiennym. Jeżeli po wcześniej stwierdzonej bezskuteczności egzekucji pojawią się nowe okoliczności – na przykład spółka nabierze majątek lub zostanie połączona z inną spółką posiadającą aktywa – ocenę przeprowadza się na moment zamknięcia rozprawy.

Co więcej, zaniedbania wierzyciela w zakresie uzyskania zaspokojenia z majątku spółki mogą być traktowane jako okoliczności równoznaczne z niewykazaniem przesłanki bezskuteczności. Ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa jednak na pozwanym członku zarządu.

Złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości we właściwym czasie

Jeżeli członek zarządu wykaże, że wniosek o ogłoszenie upadłości spółki został złożony we właściwym czasie, sąd powinien go zwolnić od odpowiedzialności.

Kluczowe jest pojęcie „właściwego czasu‟. Orzecznictwo Sądu Najwyższego jest tu jednoznaczne: właściwy czas to ten moment, gdy spółka stała się niewypłacalna, ale nadal dysponuje majątkiem pozwalającym na przynajmniej częściowe zaspokojenie wierzycieli w postępowaniu upadłościowym. Nie jest to więc moment, gdy spółka utraciła już cały majątek i nie ma szans zaspokoić żadnego wierzyciela.

Dla obrony z tej przesłanki nie ma znaczenia, który członek zarządu złożył wniosek – każdy może powołać się na wniosek złożony przez innego członka zarządu, a nawet przez wierzyciela spółki. Co ważne, wniosek musi być skuteczny – wniosek prawomocnie zwrócony albo odrzucony nie korzysta z ochrony art. 299 § 2 KSH.

Otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego lub zatwierdzenie układu

Art. 299 § 2 KSH wprost zrównuje ze złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości we właściwym czasie wydanie postanowienia o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo o zatwierdzeniu układu w postępowaniu w przedmiocie zatwierdzenia układu.

Jest to przesłanka o fundamentalnym znaczeniu dla praktyki restrukturyzacyjnej.

Jeżeli w czasie właściwym do złożenia wniosku o upadłość sąd otworzył wobec spółki postępowanie restrukturyzacyjne (przyspieszone postępowanie układowe, postępowanie układowe lub postępowanie sanacyjne) albo zatwierdził układ w postępowaniu o zatwierdzenie układu, członek zarządu może powołać się na tą okoliczność jako podstawę zwolnienia od odpowiedzialności z art. 299 KSH.

Prawo restrukturyzacyjne stworzyło tym samym realną alternatywę dla upadłości: prawidłowe i terminowe przeprowadzenie restrukturyzacji sądowej nie tylko ratuje przedsiębiorstwo, ale jednocześnie chroni zarząd przed osobistą odpowiedzialnością za długi spółki.

Jest to jeden z kluczowych argumentów przemawiających za wyborem restrukturyzacji zamiast biernego oczekiwania na egzekucję.

Brak winy członka zarządu

Odpowiedzialność z art. 299 KSH jest odpowiedzialnością opartą na zasadzie winy. Art. 299 § 2 KSH pozwala członkowi zarządu zwolnić się od odpowiedzialności przez wykazanie, że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło bez jego winy.

Sąd Najwyższy konsekwentnie interpretuje tę przesłankę wąsko.

Wyklucza ją jedynie taka sytuacja faktyczna, która obiektywnie, w rzeczywisty sposób uniemożliwiała uczestniczenie w czynnościach zarządzania spółką – na przykład ciężka, długotrwała choroba wykluczająca możliwość wykonywania obowiązków zarządczych

Przesłanka ta nie obejmuje natomiast: umownego podziału zadań między członkami zarządu, nieznajomości finansów spółki, pełnienia roli „figuranta‟ .

Brak szkody wierzyciela

Ostatnią przesłanką egzoneracyjną jest wykazanie, że nawet gdyby wniosek o ogłoszenie upadłości został złożony we właściwym czasie (albo gdyby w tym czasie otwarto postępowanie restrukturyzacyjne), wierzyciel i tak nie uzyskałby zaspokojenia swojej wierzytelności z powodu niewystarczającego majątku spółki.

W takiej sytuacji brak zaspokojenia wierzyciela nie pozostaje w związku przyczynowym z niezłożeniem wniosku o upadłość, co eliminuje podstawę odpowiedzialności odszkodowawczej.

Pozwany musi w tym celu wykazać, odwołując się do stanu majątkowego spółki istniejącego w czasie właściwym do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości oraz uwzględniając kolejność zaspokajania z masy upadłości, mimo to wierzyciel nie zostałby zaspokojony.

Przesłanka ta jest w praktyce najtrudniejsza do wykazania, ponieważ wymaga retrospektywnej analizy finansowej spółki i przeprowadzenia symulacji postępowania upadłościowego. W przypadku podniesienia ww. zarzutu niemal zawsze konieczne jest przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego.

Przedawnienie roszczenia z art. 299 KSH

Roszczenie z art. 299 KSH ulega przedawnieniu. Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z 7.11.2008 r. (III CZP 72/08) przesądził, że do roszczenia z art. 299 KSH stosuje się trzyletni termin przedawnienia z art. 442¹ § 1 zd. 1 KC, właściwy dla roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym.

Bieg terminu przedawnienia liczy się nie od daty wymagalności roszczenia wobec spółki, lecz od chwili, gdy wierzyciel dowiedział się o bezskuteczności egzekucji oraz o osobach zobowiązanych do naprawienia szkody.

Co istotne, jeżeli wierzyciel zwlekał z podjęciem czynności egzekucyjnych wobec spółki mimo realnej możliwości ich przeprowadzenia, za początkowy termin przedawnienia może zostać uznany dzień, kiedy przesłanka bezskuteczności egzekucji zostałaby spełniona, gdyby wierzyciel działał z należytą starannością.

Inicjatywa dowodowa w sprawie z art. 299 KSH

Rozkład ciężaru dowodu w procesie z art. 299 KSH ma kluczowe znaczenie dla strategii obrony pozwanego członka zarządu.

Wierzyciel (powód) zobowiązany jest wykazać wyłącznie dwie okoliczności:

1. istnienie zobowiązania spółki stwierdzonego tytułem egzekucyjnym wydanym w czasie pełnienia przez pozwanego funkcji w zarządzie,
2. bezskuteczność egzekucji wobec spółki.

Pozwany członek zarządu ponosi natomiast ciężar dowodu w zakresie wszystkich przesłanek egzoneracyjnych z art. 299 § 2 KSH. Musi więc udowodnić, że:

• złożono wniosek o ogłoszenie upadłości we właściwym czasie albo
• otwarto postępowanie restrukturyzacyjne lub zatwierdzono układ we właściwym czasie albo
• niezgłoszenie wniosku nastąpiło bez jego winy albo
• wierzyciel nie poniósłby szkody nawet przy prawidłowym i terminowym złożeniu wniosku.

W sprawach dotyczących przesłanki braku szkody lub ustalenia „właściwego czasu‟ do złożenia wniosku o upadłość kluczowy instrument procesowy stanowi dowód z opinii biegłego z zakresu rachunkowości lub finansów.

Warto pamiętać o wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 12.04.2023 r. (P 5/19), który istotnie zmodyfikował zasady procesu z art. 299 KSH.

Trybunał orzekł, że przepisy KSH są niezgodne z Konstytucją w zakresie, w jakim nie przewidują możliwości obrony przez byłego członka zarządu polegającej na wykazaniu, że wierzytelność stwierdzona orzeczeniem przeciwko spółce w ogóle nie istnieje – gdy to orzeczenie zapadło już po utracie przez niego statusu członka zarządu.

W takim wypadku pozwany były członek zarządu może skutecznie kwestionować zasadność samej wierzytelności, mimo że jest ona stwierdzona prawomocnym wyrokiem.

Najczęściej zadawane pytania

Kiedy powstaje odpowiedzialność z 299 KSH?

Odpowiedzialność z 299 KSH powstaje jeżeli egzekucja tytułu wykonawczego przeciwko spółce z o.o. jest bezskuteczna.

Czy w sprawie z art. 299 KSH można wydać nakaz zapłaty?

Tak, w sprawie z art. 299 KSH sąd może wydać nakaz zapłaty. W przypadku oczywistych na pierwszy rzut oka spraw i złożenia odpowiedniego wniosku przez powoda jest to praktyka dość często występująca.

Czy wspólnik odpowiada za długi spółki zoo?

Nie, wspólnik nie odpowiada za długi spółki z o.o. Za długi spółki z o.o. mogą odpowiadać jej członkowie zarządu lub likwidatorzy.

Czy można sprzedać spółkę zoo z długami?

Tak, można sprzedać spółkę z o.o. z długami. Trzeba zwrócić uwagę, że jest to działanie ryzykowne. Przed podjęciem decyzji o sprzedaży udziałów w zadłużonej spółce koniecznie trzeba skonsultować się z prawnikiem. Pomoże on ocenić kwestię ewentualnej odpowiedzialności w przypadku łączenia ról wspólnika i członka zarządu.

W czym możemy Ci pomóc?

Jeśli zastanawiasz się nad tym, czy możesz odpowiadać za długi spółki z o.o. majątkiem osobistym, skontaktuj się z nami. Przeanalizujemy Twoją sytuację i dobierzemy optymalne rozwiązanie.

Autor: Krzysztof Wanecki – adwokat i doradca restrukturyzacyjny

***

Kiedy przedsiębiorca jest zobowiązany złożyć wniosek o upadłość?

Obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości to jeden z kluczowych mechanizmów ochrony wierzycieli w polskim prawie. Jego niedopełnienie niesie za sobą poważne konsekwencje obejmujące odpowiedzialność odszkodowawczą, przez sankcje podatkowe, aż po zakaz prowadzenia działalności gospodarczej. Celem artykułu jest odpowiedź na pytanie – kiedy przedsiębiorca jest zobowiązany złożyć wniosek o upadłość. [Czytaj dalej…]