Obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości to jeden z kluczowych mechanizmów ochrony wierzycieli w polskim prawie. Jego niedopełnienie niesie za sobą poważne konsekwencje obejmujące odpowiedzialność odszkodowawczą, przez sankcje podatkowe, aż po zakaz prowadzenia działalności gospodarczej. Celem artykułu jest odpowiedź na pytanie – kiedy przedsiębiorca jest zobowiązany złożyć wniosek o upadłość.

Niewypłacalność spółki – kiedy możemy o niej mówić?

Podstawą do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości jest stan niewypłacalności dłużnika. Zgodnie z art. 11 ustawy Prawo upadłościowe niewypłacalność może przyjąć dwie postaci.

Przesłanka płynnościowa

Dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Chodzi o obiektywny brak możliwości regulowania długów.

Ustawa wprowadza przy tym ważne domniemanie prawne: jeżeli opóźnienie w wykonaniu zobowiązań pieniężnych przekracza trzy miesiące, domniemywa się, że dłużnik utracił zdolność do regulowania zobowiązań.

Dłużnik może je obalić, wykazując że pomimo opóźnień ma realne podstawy do odzyskania płynności finansowej. Ciężar dowodu spoczywa jednak na nim.

Samo niewykonywanie zobowiązań nie jest jednak wystarczające. Musi mieć charakter trwały. Przejściowe trudności płatnicze, wynikające np. ze sporu co do istnienia wierzytelności, nie stanowią podstawy ogłoszenia upadłości.

Przesłanka bilansowa

Druga przesłanka dotyczy wyłącznie osób prawnych oraz jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, którym odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną.

Zgodnie z art. 11 ust. 2 pr. up. dłużnik jest niewypłacalny również wtedy, gdy jego zobowiązania pieniężne przekraczają wartość majątku, a stan ten utrzymuje się przez okres przekraczający 24 miesiące.

Do majątku nie wlicza się składników niewchodzących w skład masy upadłości, a do zobowiązań — zobowiązań przyszłych, zobowiązań pod warunkiem zawieszającym oraz zobowiązań wobec wspólnika lub akcjonariusza z tytułu pożyczki lub podobnej czynności.

Co ważne, wystarczy spełnienie jednej przesłanek, aby powstał obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

Kto jest zobowiązany lub uprawniony do złożenia wniosku?

Prawo upadłościowe rozróżnia dwie kategorie podmiotów: te, które mają obowiązek złożenia wniosku, oraz te, którym przysługuje jedynie uprawnienie.

Wniosek o ogłoszenie upadłości jednoosobowej działalności gospodarczej

Obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości ciąży na dłużniku będącym osobą fizyczną prowadzącą działalność gospodarczą. Termin wynosi 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości.

Warto zwrócić uwagę, że konsument nie ma obowiązku złożenia wniosku o ogłoszenie swojej upadłości. W jego przypadku mówimy jedynie o uprawnieniu. Wynika to przede wszystkim z tego, że upadłość konsumencka różni się od upadłości przedsiębiorcy funkcją jaką pełni. W jej przypadku prymat wiedzie funkcja oddłużeniowa, a nie windykacyjna.

Wniosek o ogłoszenie upadłości spółki – kiedy wymagany?

W przypadku osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych posiadających zdolność prawną, obowiązek złożenia wniosku spoczywa na każdym, kto na podstawie ustawy, umowy spółki lub statutu ma prawo do prowadzenia spraw dłużnika i do jego reprezentowania, samodzielnie lub łącznie z innymi osobami.

Obowiązek złożenia wniosku ma charakter indywidualny — każda z wyżej wymienionych osób ponosi go samodzielnie, niezależnie od tego, czy pozostałe osoby w zarządzie podjęły stosowne działania.

Co istotne, obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości nie ciąży na wspólnikach spółek kapitałowych oraz na prokurentach.

Kiedy wierzyciel jest uprawniony do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości przedsiębiorcy?

Zgodnie z art. 20 ust. 1 pr. up., wniosek o ogłoszenie upadłości może złożyć dłużnik lub każdy z jego wierzycieli osobistych.

Wierzycielem uprawnionym do złożenia wniosku jest ten, komu przysługuje wobec dłużnika wymagalna wierzytelność pieniężna. Przykładowo wierzyciel nie może złożyć wniosku o ogłoszenie upadłości malarza, który opóźnia się z wykonaniem obrazu, albo dewelopera, który opóźnia się z oddaniem mieszkania.

Wniosek wierzyciela jest uproszczony pod względem wymogów formalnych. Wierzyciel wskazuje dane identyfikacyjne dłużnika, okoliczności uzasadniające wniosek wraz z ich uprawdopodobnieniem oraz siedzibę lub główny ośrodek działalności dłużnika.

Uprawnienie przysługuje wyłącznie wierzycielowi osobistemu, zatem uprawnienia tego nie ma wierzyciel rzeczowy, czyli posiadający zabezpieczenie na majątku dłużnika na przykład w formie hipoteki, lub zastawu.

Czas „właściwy” na wniosek o ogłoszenie upadłości spółki – jakie ma to znaczenie dla członków zarządu?

Termin na złożenie wniosku wynosi 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości. Jego przekroczenie rodzi odpowiedzialność, której nie usuwa późniejsze złożenie wniosku.

Podstawa do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości została opisana wcześniej i jest nią niewypłacalność przedsiębiorcy.

Co grozi za niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości w terminie?

Odpowiedzialność może mieć kilka podstaw prawnych:

• Odpowiedzialność wobec wierzycieli spółki – na podstawie art. 299 KSH – szerzej omówiona w artykułach: „Odpowiedzialność członka zarządu za długi spółki z o.o. – art. 299 KSH wyjaśniony” oraz „Jak uwolnić się od odpowiedzialności z art. 299 KSH?”.
• Odpowiedzialność za zaległości podatkowe i składkowe – na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej (stosowanego też do składek ZUS przez art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Ma charakter gwarancyjny, nie odszkodowawczy.
• Odpowiedzialność karna – przepisy Kodeksu karnego (m.in. art. 300–302 KK) przewidują odpowiedzialność karną za działania na szkodę wierzycieli, ukrywanie majątku czy faworyzowanie wierzycieli. Za samo niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości odpowiedzialność karną przewiduje również art. 586 KSH.
• Odpowiedzialność za szkodę z tytułu niezgłoszenia wniosku o upadłość – na podstawie art. 21 ust. 3 Prawa upadłościowego, wobec wierzycieli, którzy ponieśli szkodę wskutek opóźnionego złożenia wniosku.
• Zakaz prowadzenia działalności gospodarczej – na podstawie art. 373 i 374 Ustawy Prawo Upadłościowe sąd może zakazać prowadzenia działalności gospodarczej za niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości we właściwym terminie.

Restrukturyzacja jako alternatywa

W niektórych przypadkach stosuje się rozwiązanie, w którym złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości łączy się z otwarciem postępowania restrukturyzacyjnego, najczęściej postępowania o zatwierdzenie układu.

Powyższe z jednej strony chroni członków zarządu spółek handlowych przed odpowiedzialnością majątkiem osobistym, a jednocześnie pozwala na zawalczenie o uratowanie przedsiębiorstwa, które dla wielu ludzi w kryzysie stanowi dorobek życia.

Warto jednak zwrócić uwagę, że aby restrukturyzacja się udała, to powinna zostać rozpoczęta wystarczająco wcześnie. W tym celu przedsiębiorcy powinni sprawdzać sygnały ostrzegawcze, zwiastujące kryzys w ich firmie. O tym więcej we wcześniejszym artykule: „Sygnały ostrzegawcze – jak rozpoznać kryzys finansowy w firmie?”

Najczęściej zadawane pytania

Czy pracownicy mogą złożyć wniosek o upadłość?

Tak, pracownicy mogą złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości swojego pracodawcy. Odnoszą się do nich te same przepisy co do innych wierzycieli osobistych.

Kiedy nie można ogłosić upadłości?

Upadłości nie można ogłosić jeżeli dany podmiot nie ma zdolności upadłościowej (na przykład SPZOZ, albo uczelnia wyższa), toczy się postępowanie restrukturyzacyjne, dotyczące tego podmiotu, albo brak jest środków na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego.

Ile trwa proces upadłości spółki?

Trudno jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie ile trwa proces upadłości spółki. Upadłość możemy podzielić na dwa etapy. Pierwszy z nich – postępowanie o ogłoszenie upadłości zazwyczaj trwa od kilku tygodni do kilku miesięcy.

Właściwe postępowanie upadłościowe, które następuje po wydaniu przez sąd postanowienia o ogłoszeniu upadłości trwa w zależności od skomplikowania sytuacji przedsiębiorcy, liczby wierzycieli, wielkości majątku.

Najkrótsze postępowania przedsiębiorców trwają około dwóch lat. Najdłuższe trwają nawet ponad 10 lat.

Kto reprezentuje spółkę w czasie upadłości?

W czasie upadłości spółkę reprezentuje wyznaczony przez sąd upadłościowy syndyk. Organy spółki (zarząd, rada nadzorcza) nie zostają rozwiązane z mocy prawa, jednak ich kompetencje w zakresie zarządu majątkiem wchodzącym do masy upadłości ustają.

W czym możemy Wam pomóc?

Jeśli nie wiesz czy powinieneś złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości, daj znać. Przeanalizujemy Twoją sprawę i zaproponujemy optymalne rozwiązanie.

Autor: Krzysztof Wanecki – adwokat i doradca restrukturyzacyjny