Gdy przedsiębiorstwo zaczyna tracić płynność finansową, a długi narastają szybciej niż możliwości ich spłaty, przed właścicielami i zarządami staje jedno z najtrudniejszych pytań: restrukturyzacja czy upadłość?

Oba postępowania regulują odrębne ustawy – ustawa z dnia 15 maja 2015 r. Prawo restrukturyzacyjne oraz ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe.

Chociaż oba dotyczą sytuacji niewypłacalności, realizują zupełnie odmienne cele i niosą za sobą różne konsekwencje prawne, finansowe i wizerunkowe.

Podjęcie właściwej decyzji wymaga rzetelnej oceny sytuacji przedsiębiorstwa, znajomości obowiązków prawnych ciążących na zarządzie oraz strategicznego myślenia o przyszłości. Ten artykuł pomoże Ci zrozumieć kluczowe różnice i wybrać właściwy kierunek działań.

Czym jest restrukturyzacja?

Restrukturyzacja to sądowe lub pozasądowe postępowanie, którego nadrzędnym celem jest uniknięcie ogłoszenia upadłości poprzez zawarcie przez dłużnika układu z wierzycielami, a w postępowaniu sanacyjnym – również przez przeprowadzenie działań naprawczych. Cel ten wprost formułuje art. 3 ust. 1 ustawy Prawo restrukturyzacyjne: postępowanie ma umożliwić dłużnikowi restrukturyzację przy jednoczesnym zabezpieczeniu słusznych praw wierzycieli.

Prawo restrukturyzacyjne przewiduje cztery rodzaje postępowań, dostosowane do różnych stopni skomplikowania sytuacji dłużnika:

• Postępowanie o zatwierdzenie układu (PZU) – najbardziej odformalizowane, prowadzone bez udziału sądu na etapie zbierania głosów; może być stosowane, gdy suma wierzytelności spornych nie przekracza 15% sumy wierzytelności uprawniających do głosowania (art. 3 ust. 2 p.r.).
• Przyspieszone postępowanie układowe (PPU) – umożliwia zawarcie układu w trybie uproszczonym, również przy spornych wierzytelnościach do 15% (art. 3 ust. 3 p.r.).
• Postępowanie układowe – stosowane przy wierzytelnościach spornych powyżej 15%, oferuje pełne postępowanie sądowe (art. 3 ust. 4 p.r.).
• Postępowanie sanacyjne – najdalej idące, umożliwia przeprowadzenie działań sanacyjnych (np. wypowiedzenie niekorzystnych umów, redukcję zatrudnienia ze skutkami jak w upadłości) i zawarcie układu (art. 3 ust. 5–6 p.r.).

Więcej na temat restrukturyzacji możesz dowiedzieć się z artykułu pt. „Czym jest restrukturyzacja i kiedy warto z niej skorzystać”.

Czym jest upadłość?

Upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika, który stał się niewypłacalny – stanowi tak art. 10 ustawy Prawo upadłościowe. Dłużnik jest niewypłacalny, gdy utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych.

Ustawa wprowadza domniemanie: jeżeli opóźnienie w wykonaniu zobowiązań przekracza trzy miesiące, uznaje się, że dłużnik utracił tę zdolność (art. 11 ust. 1a p.u.).

Dla osób prawnych – spółek z o.o. i spółek akcyjnych – istnieje dodatkowo przesłanka nadmiernego zadłużenia: upadłość grozi, gdy zobowiązania pieniężne przekraczają wartość majątku przez ponad dwadzieścia cztery miesiące (art. 11 ust. 2 p.u.).

Nadrzędnym celem postępowania upadłościowego jest zaspokojenie roszczeń wierzycieli w jak najwyższym stopniu, a jeżeli jest to racjonalnie możliwe – zachowanie przedsiębiorstwa dłużnika (art. 2 ust. 1 p.u.).

W przypadku osób fizycznych dodatkowym celem jest umorzenie zobowiązań niewykonanych w toku postępowania – czyli tzw. oddłużenie (art. 2 ust. 2 p.u.).

Postępowanie upadłościowe prowadzi wyznaczony przez sąd syndyk. To on zarządza masą upadłości, przeprowadza likwidację aktywów i dokonuje podziału uzyskanych środków między wierzycieli.

Dla dłużnika będącego osobą prawną ogłoszenie upadłości praktycznie zawsze oznacza zakończenie działalności.

Więcej na temat upadłości możesz dowiedzieć się z artykułu pt. „Czym jest upadłość przedsiębiorcy? Cele i funkcje postępowania”.

Kluczowe różnice między restrukturyzacją a upadłością

Cel postępowania

Fundamentalna różnica tkwi w celu obu postępowań. Restrukturyzacja – zgodnie z art. 3 ust. 1 Prawa restrukturyzacyjnego – służy uniknięciu upadłości przez zawarcie układu przy zabezpieczeniu praw wierzycieli.

Tymczasem upadłość prowadzi się tak, „aby roszczenia wierzycieli mogły zostać zaspokojone w jak najwyższym stopniu” (art. 2 ust. 1 p.u.). Zachowanie przedsiębiorstwa jest możliwe, o ile pozwalają na to racjonalne względy – lecz jest celem wtórnym, nie priorytetowym.

Udział wierzycieli

W restrukturyzacji wierzyciele odgrywają aktywną rolę konstruktywną: głosują nad układem na zgromadzeniu wierzycieli.

Co szczególnie ważne: przyjęty układ wiąże wszystkich wierzycieli objętych układem, w tym tych, którzy głosowali przeciwko – o ile zachowane są wymogi dotyczące ochrony mniejszości.

Wierzyciele mają zatem realny wpływ na warunki spłaty, ale nie mogą blokować procedury, jeśli nie mają odpowiedniej siły głosu.

W upadłości wierzyciele zgłaszają wierzytelności syndykowi i uczestniczą w podziale funduszów masy upadłości według ustawowej kolejności zaspokojenia (kategorii). Ich rola jest zasadniczo pasywna – nie decydują o sposobie likwidacji, lecz otrzymują to, co z likwidacji wynika.

Ochrona przed egzekucją

Restrukturyzacja zapewnia dłużnikowi istotną ochronę przed egzekucją. W najczęściej stosowanym postępowaniu o zatwierdzenie układu z obwieszczeniem obowiązuje zakaz prowadzenia egzekucji.

Po ogłoszeniu upadłości z kolei niedopuszczalne jest skierowanie egzekucji do majątku wchodzącego do masy upadłości (art. 146 ust. 3 p.u.) – jednak w tym wypadku skutek ten wynika z przejęcia majątku przez syndyka, a nie z ochrony interesu dłużnika.

Zarząd w upadłości i restrukturyzacji

W najczęstszym postępowaniu restrukturyzacyjnym dłużnik zachowuje zarząd własny swoim majątkiem. Ograniczenia w zarządzie zależą od rodzaju postępowania np. w postępowaniu sanacyjnym zarząd może zostać odebrany i przekazany zarządcy.

W upadłości jest odwrotnie: z dniem ogłoszenia upadłości upadły traci prawo zarządu oraz możliwość korzystania i rozporządzania majątkiem wchodzącym do masy upadłości (art. 75 ust. 1 p.u.). Wszelkie czynności prawne upadłego dotyczące tego majątku są nieważne (art. 77 ust. 1 p.u.). Zarząd masą w całości przejmuje syndyk (art. 173 p.u.).

Skutki prawne działalności gospodarczej

W restrukturyzacji przedsiębiorstwo kontynuuje działalność. Zawierane są nowe umowy, realizowane zlecenia, pracownicy zachowują miejsca pracy. To pozwala zachować wartość firmy i utrzymać relacje z kontrahentami.

Ogłoszenie upadłości uruchamia proces likwidacyjny. Majątek upadłego staje się masą upadłości, która służy zaspokojeniu wierzycieli (art. 61 p.u.). Syndyk dokonuje likwidacji masy – sprzedaje składniki majątkowe, a uzyskane środki dzieli między wierzycieli według kategorii. Dla spółek z o.o. i akcyjnych upadłość oznacza w praktyce zakończenie bytu prawnego.

Skutki wizerunkowe dla przedsiębiorcy

Zarówno restrukturyzacja, jak i upadłość są odnotowywane w Krajowym Rejestrze Zadłużonych (KRZ), co oznacza publiczny dostęp do informacji o toczącym się postępowaniu. Jednak skutki wizerunkowe są różne.

Restrukturyzacja jest coraz szerzej rozumiana przez rynek jako odpowiedzialne i proaktywne działanie zarządu – dowód, że spółka radzi sobie z trudnościami, zamiast je ukrywać. Kontrahenci i banki mogą być skłonni do dalszej współpracy, zwłaszcza jeśli plan restrukturyzacyjny jest wiarygodny.

Upadłość wiąże się z likwidacją i utratą kontroli nad firmą. Jakkolwiek trudno zmierzyć się zarządowi z upadłością, tak należy uznać, że często złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości jest rozwiązaniem „z klasą”, które pozwala na jakiekolwiek zaspokojenie roszczeń wierzycieli.

Decyzja o kierunku działań wymaga oceny sytuacji

Nie ma gotowej odpowiedzi na pytanie, które postępowanie wybrać – każda sprawa jest inna. Doradca restrukturyzacyjny przeprowadza pogłębioną analizę kilku kluczowych obszarów:

• Stan płynności i wypłacalność: Czy firma jest już niewypłacalna, czy tylko zagrożona? Jak długo utrzymuje się stan nieregulowania zobowiązań?
• Struktura wierzytelności: Jakie jest saldo zobowiązań wobec ZUS, US, banków, kontrahentów? Czy wierzytelności są sporne?
• Perspektywy operacyjne: Czy model biznesowy jest rentowny po restrukturyzacji kosztów? Czy firma ma zdolność do generowania dodatnich przepływów?
• Postawa wierzycieli: Czy kluczowi wierzyciele są skłonni do negocjacji układu?
• Czas: Jak szybko narastają zobowiązania? Czy groźba ogłoszenia upadłości przez wierzyciela jest realna?
• Odpowiedzialność zarządu: Czy 30-dniowy termin z art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego jest już przekroczony lub zagrożony?

Im wcześniej zostanie podjęta decyzja, tym więcej narzędzi jest dostępnych. Restrukturyzacja jest możliwa już przy zagrożeniu niewypłacalnością – nie trzeba czekać na pełną utratę płynności. Każdy miesiąc zwłoki zawęża pole manewru i zwiększa ryzyko odpowiedzialności zarządu.

Kiedy warto wybrać restrukturyzację?

Restrukturyzacja jest właściwym wyborem, gdy spełnione są następujące warunki:

• Firma posiada realny model biznesowy – jest w stanie generować przychody i rentowność po przeprowadzeniu działań naprawczych.
• Trudności mają charakter przejściowy lub strukturalny, ale naprawialny – np. nadmierne zadłużenie przy jednoczesnej dobrej pozycji rynkowej.
• Kluczowi wierzyciele wykazują gotowość do rozmów – bez minimalnego poziomu współpracy wierzycielskiej układ nie zostanie przyjęty.
• Zarząd lub właściciel chce zachować kontrolę nad firmą – w restrukturyzacji, w odróżnieniu od upadłości, zasadniczo nie traci się zarządu.
• Firma działa w sektorze, w którym utrata ciągłości jest krytyczna – dla firm usługowych, z kontraktami długoterminowymi, z wartościowym know-how lub marką.
• Kiedy upadłość jest konieczna lub korzystna?

Upadłość staje się właściwym lub koniecznym krokiem w następujących okolicznościach:

• Brak perspektyw dla działalności – przedsiębiorstwo nie ma szans na wygenerowanie dodatnich przepływów pieniężnych, model biznesowy jest trwale nierentowny.
• Wierzyciele odmawiają układu – jeśli wierzytelności są zbyt rozdrobnione lub wierzyciele nie wyrażają zgody na żadne propozycje restrukturyzacyjne, układ nie zostanie przyjęty.
• Chęść czystego wyjścia – dla właścicieli, którzy chcą zakończyć działalność w sposób uporzadkowany i legalny, zaspokajając wierzycieli z dostępnego majątku.
• Oddłużenie osoby fizycznej – dla przedsiębiorców będących osobami fizycznymi upadłość umożliwia umorzenie zobowiązań niewykonanych w toku postępowania, co daje szansę na nowy start.
• Ochrona przed odpowiedzialnością z art. 299 KSH i art. 21 p.u. – terminowe złożenie wniosku o upadłość jest przesłanką egzoneracyjną od odpowiedzialności osobistej członków zarządu.

W niektórych sytuacjach warto jednocześnie otworzyć restrukturyzację i złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości. Co do zasady do czasu zakończenia restrukturyzacji sąd nie powinien ogłosić upadłości. Jest to o tyle ważne, że złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości chroni zarząd, a samo obwieszczenie o ustaleniu dnia układowego nie.

Podatki, ZUS i bieżące rozliczenia w restrukturyzacji i upadłości

Sposób traktowania zobowiązań publicznoprawnych to jeden z najbardziej praktycznych aspektów dechoice między restrukturyzacją a upadłością.

W restrukturyzacji

Zobowiązania wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych mogą być objęte układem wyłącznie w formie rozłożenia na raty lub odroczenia terminu płatności – nie można ich umorzyć w układzie (art. 160 ust. 1 p.r.). Oznacza to, że całość tych zobowiązań musi zostać zapłacona, choć w rozłożonym w czasie harmonogramie.

Bezpieczną praktyką jest stosowanie podobnych zasad wobec zobowiązań podatkowych. Wynika to z przepisów o pomocy publicznej w restrukturyzacji.

Zobowiązania bieżące – powstałe po otwarciu postępowania – muszą być regulowane na bieżąco. Ich niespłacanie stanowi podstawę do umorzenia postępowania restrukturyzacyjnego lub złożenia wniosku o uchylenie skutków obwieszczenia o dniu układowym.

W upadłości

Zobowiązania składki ZUS częściowo uczestniczą w podziale funduszów masy upadłości jako wierzytelności z kategorii I, a częściowo w kategorii II. Zobowiązania podatkowe w całości wchodzą do kategorii II.

Powyższe nie dotyczy odsetek, które należy ujmować w kategorii III.

Koszty postępowania – w tym wynagrodzenie syndyka, koszty archiwizacji, podatki i daniny związane z likwidacją masy – są kosztami masy upadłości i podlegają zaspokojeniu w pierwszej kolejności (art. 230 ust. 1 p.u.).

Zarówno w restrukturyzacji, jak i w upadłości, zobowiązania powstałe po otwarciu/ogłoszeniu postępowania (tzw. zobowiązania masy) muszą być regulowane na bieżąco i korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia.

Dotyczy to m.in. wynagrodzeń pracowniczych, zobowiązań z umów wykonywanych przez syndyka czy nadzorcę, a także bieżących podatków i składek ZUS.

Odpowiedzialność zarządu spółki z o.o. – art. 299 KSH i art. 21 Prawa upadłościowego

Temat odpowiedzialności zarządu spółki z o.o. za jej zobowiązania to zagadnienie zasługujące na odrębny artykuł – i taki artykuł planujemy w najbliższym czasie opublikować.

W tym miejscu przedstawiamy jedynie skrótowe wprowadzenie, niezbędne do zrozumienia, dlaczego termin złożenia wniosku o upadłość lub wniosku restrukturyzacyjnego ma kluczowe znaczenie dla członków zarządu.

Art. 299 Kodeksu spółek handlowych

Przepis art. 299 § 1 k.s.h. ustanawia subsydiarną odpowiedzialność osobistą członków zarządu spółki z o.o. za jej zobowiązania. Jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, wierzyciel może dochodzić zaspokojenia bezpośrednio od członków zarządu – całym ich majątkiem osobistym.

Aby uwolnić się od tej odpowiedzialności, członek zarządu musi wykazać, że we właściwym czasie zgłosił wniosek o ogłoszenie upadłości lub – co kluczowe z perspektywy prawa restrukturyzacyjnego – że we właściwym czasie otwarto postępowanie restrukturyzacyjne albo zatwierdzono układ (art. 299 § 2 k.s.h.).

Art. 21 Prawa upadłościowego

Na mocy art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego dłużnik – a w przypadku osoby prawnej każda osoba uprawniona do jej reprezentowania – jest obowiązany złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości nie później niż w terminie 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości. Niezachowanie tego terminu rodzi odpowiedzialność odszkodowawczą wobec wierzycieli (art. 21 ust. 3 p.u.).

Przesłanką egzoneracyjną jest m.in. wykazanie, że w terminie 30 dni otwarto postępowanie restrukturyzacyjne albo zatwierdzono układ w postępowaniu o zatwierdzenie układu (art. 21 ust. 3 in fine p.u.). Zatem złożenie wniosku restrukturyzacyjnego i jego terminowe rozpoznanie przez sąd może uchronić zarząd przed odpowiedzialnością zarówno z art. 21 p.u., jak i z art. 299 k.s.h.

Pomiędzy odpowiedzialnością z art. 299 k.s.h., a art. 21 Prawa Upadłościowego zachodzą różnice, które mają znaczenie dowodowe w postępowaniu sądowym. Co do zasady, łatwiej jest pociągnąć do odpowiedzialności członka zarządu spółki z o.o. niż np. członka zarządu spółki akcyjnej.

Najczęściej zadawane pytania

Co jest lepsze upadłość czy restrukturyzacja?

Trudno odpowiedzieć co jest lepsze – restrukturyzacja czy upadłość.

Decyzję o restrukturyzacji podejmuje się w sytuacji, w której mamy do czynienia ze stanem zagrożenia niewypłacalnością. Chodzi o to, że jest jeszcze szansa na uratowanie bytu przedsiębiorstwa.

Upadłość ma na celu maksymalne zaspokojenie wierzycieli, a samo złożenie wniosku w odpowiednim czasie, czyli w terminie 30 dni od dnia powstania stanu niewypłacalności chroni zarząd przed odpowiedzialnością majątkiem osobistym.

Czy po upadłości trzeba spłacać długi?

Po ogłoszeniu upadłości tzw. bieżące zobowiązania są zaspokajane w pierwszej kolejności jako koszty masy upadłości. Co do zobowiązań powstałych przed upadłością, to są one spłacane z uzyskanych w trakcie sprzedaży majątku funduszów masy upadłości oraz w przypadku osób fizycznych, prowadzących działalność gospodarczą z planu spłaty.

Co jeśli upadły nie ma majątku?

Jeśli dłużnik, będący przedsiębiorcą nie ma majątku, to sąd upadłościowy nie ogłosi mu upadłości. Wynika to z brzmienia art. 13 Ustawy Prawo Upadłościowe – Sąd oddali wniosek o ogłoszenie upadłości, jeżeli majątek niewypłacalnego dłużnika nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania lub wystarcza jedynie na zaspokojenie tych kosztów.

Podobnie może wydarzyć się w sytuacji, w której sąd upadłościowy stwierdzi, że majątek dłużnika jest obciążony hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym lub hipoteką morską w takim stopniu, że pozostały jego majątek nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania.

Ile restrukturyzacji się udaje?

Około 1/3 trzecia restrukturyzacji udaje się w tym sensie, że dochodzi do zawarcia i zatwierdzenia układu. Na pytanie ile układów zostaje wykonanych trudniej odpowiedzieć. Restrukturyzacja jest w Polsce szerzej stosowana od około 2021 roku, a wiele układów jest zaplanowanych na wiele lat. Brak na chwilę obecną danych, aby odpowiedzieć ile układów zostało ostateczne wykonancych.

W czym możemy Ci pomóc?

Jeśli zastanawiasz się nad tym czy w Twoim wypadku jest jeszcze szansa na restrukturyzację, czy powinieneś jak najszybciej składać wniosek o ogłoszenie upadłości, skontaktuj się z nami, a wspólnie poszukamy odpowiedniego rozwiązania.

Autor: Krzysztof Wanecki – adwokat i doradca restrukturyzacyjny

***

Odpowiedzialność członka zarządu za długi spółki z o.o. – art. 299 KSH wyjaśniony

Powszechne przekonanie, że spółka z o.o. chroni menedżerów przed osobistą odpowiedzialnością za długi firmy, jest tylko częściowo prawdziwe.

Artykuł 299 Kodeksu spółek handlowych przewiduje solidarną odpowiedzialność członków zarządu za zobowiązania spółki w sytuacji, gdy egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna. W praktyce oznacza to, że wierzyciel, który nie zdoła wyegzekwować należności od spółki, może skierować roszczenie bezpośrednio przeciwko osobom zarządzającym.

W tym artykule wyjaśniamy, kiedy i wobec kogo ta odpowiedzialność powstaje, jakie zobowiązania nią obejmuje oraz kto może się od niej uwolnić. [Czytaj dalej…]